Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu - Centralny punkt logowaniaNie jesteś zalogowany | zaloguj się
katalog przedmiotów - pomoc

Gramatyka historyczna języka rosyjskiego

Informacje ogólne

Kod przedmiotu: 2517-s1LS2Z-GHJR Kod Erasmus / ISCED: (brak danych) / (0231) Języki obce
Nazwa przedmiotu: Gramatyka historyczna języka rosyjskiego
Jednostka: Wydział Humanistyczny
Grupy: Przedmioty z języka rosyjskiego - II rok 1 semestr - lingwistyka stosowana s1
Punkty ECTS i inne: 4.00 LUB 3.00 (zmienne w czasie)
zobacz reguły punktacji
Język prowadzenia: polski
Wymagania wstępne:

Wiedza i umiejętności z zakresu Początków piśmiennictwa Słowian/Języka staro-cerkiewno-słowiańskiego.

Całkowity nakład pracy studenta:

Godziny realizowane z udziałem nauczyciela (30 godz.):

- udział w konwersatoriach – 30 godz.

Czas poświęcony na pracę indywidualną studenta (70 godz.)

- przygotowanie do konwersatoriów – 30 godz.

- przygotowanie do kolokwiów – 25 godz.

- konsultacje i praca z nauczycielem akademickim – 15 godz.

Łącznie: 100 godz. (4 pkt. ECTS)


Od 2020/2021:

Godziny realizowane z udziałem nauczycieli (30 godz.)

- udział w konwersatoriach – 30 godz.

Czas poświęcony na pracę indywidualną studenta (45 godz.)

- przygotowanie do konwersatoriów – 20 godz.

- przygotowanie do kolokwiów – 10 godz.

- konsultacje i praca z nauczycielem akademickim – 15 godz.

Łącznie: 75 godz. (3 pkt. ECTS)



Efekty uczenia się - wiedza:

W1: Student dysponuje podstawowymi wiadomościami z zakresu historii kształtowania się rosyjskiego systemu fonetycznego i fleksyjno-składniowego [K_W01, K_W02]; W2: zna charakterystyczne cechy gwarowe wschodniosłowiańskiego (głównie wielkoruskiego) obszaru językowego [K_W13]; W3: orientuje się w podobieństwach i różnicach w rozwoju historycznym języków wschodniosłowiańskich [K_W13]; W4: posiada wiedzę na temat historycznych uwarunkowań powstania i rozwoju pisma i piśmiennictwa wschodniosłowiańskiego [K_W08]; W5: zna podstawową terminologię i metodologię badań językoznawstwa diachronicznego [K_W03, K_W07].

Efekty uczenia się - umiejętności:

U1: Student rozumie treści opracowań w języku rosyjskim dotyczących omawianych na zajęciach zagadnień [K_U02]; U2: praktycznie wykorzystuje wiedzę z zakresu fonetyki i morfologii historycznej języka rosyjskiego, a także z dialektologii wschodniosłowiańskiej (wyszukuje, selekcjonuje i użytkuje informacje potrzebne do rozwiązywania konkretnych zadań) [K_U01]; U3: przeprowadza analizę form poświadczonych w zabytkach piśmiennictwa wschodniosłowiańskiego; rozpoznaje i wyjaśnia procesy językowe odzwierciedlone w analizowanych formach; umieszcza je w czasie i przestrzeni językowej wschodniosłowiańskiej [K_U12]; U4: rozumie znaczenie analizowanych form staroruskich i cerkiewnoruskich [K_U02]; U5: rozpoznaje różne typy zabytków dawnego piśmiennictwa wschodniosłowiańskiego i wskazuje na charakterystyczne cechy ich języka [K_U21]; U6: przygotowuje pisemne i ustne prezentacje/referaty na zadany temat [K_U14, K_U15].

Efekty uczenia się - kompetencje społeczne:

K1: Student ma świadomość przydatności zdobytych wiedzy i umiejętności z gramatyki historycznej języka rosyjskiego do utrwalenia i pogłębienia swoich kompetencji w zakresie tegoż języka w ogóle [K_K01]; K2: zdaje sobie sprawę z roli i znaczenia dawnego piśmiennictwa Słowian Wschodnich dla ich kulturalnego rozwoju [K_K05].

Metody dydaktyczne:

Konwersacja z elementami wykładu/pokazu multimedialnego; praktyczna analiza wyselekcjonowanych form oraz fragmentów tekstu pochodzących z zabytków z różnych okresów rozwoju języka rosyjskiego pod względem odzwierciedlonych w nich zmian historycznojęzykowych.

Metody dydaktyczne eksponujące:

- pokaz

Metody dydaktyczne podające:

- wykład informacyjny (konwencjonalny)
- wykład konwersatoryjny

Metody dydaktyczne poszukujące:

- ćwiczeniowa
- klasyczna metoda problemowa
- referatu

Skrócony opis:

Celem kształcenia w ramach konwersatoriów z „Gramatyki historycznej języka rosyjskiego” (II r. lingwistyki stosowanej: język rosyjski z językiem czeskim; studia stacjonarne 1. st.; 30 godz.) jest zdobycie przez studentów podstawowej wiedzy teoretycznej z zakresu fonetyki, morfologii i składni historycznej języka rosyjskiego, a także z dialektologii wschodniosłowiańskiej oraz nabycie umiejętności dokonywania praktycznych analiz tekstów reprezentujących różne okresy w rozwoju języka rosyjskiego, pod kątem odzwierciedlonych w nich przemian historyczno-językowych; ponadto zapoznanie się ze społeczno-politycznymi i religijnymi uwarunkowaniami powstania i rozwoju piśmiennictwa wschodniosłowiańskiego (staroruskiego, cerkiewnoruskiego, rosyjskiego); przedmiot kończy się zaliczeniem z oceną, po semestrze 3.

Pełny opis:

Konwersatorium obejmuje następujące zagadnienia:

1. Początki kultury językowej Słowian wschodnich [rozpad ps. wspólnoty językowej i wyłonienie się trzech zespołów języków słowiańskich: zachodniego, wschodniego i południowego; Słowianie wschodni w źródłach starożytnych i w Kronice Nestora; zalążki państwowości staroruskiej; język (s)cs. i język strus.→ kanon a redakcja; zabytek redakcji (staro)ruskiej a zabytek staroruski; typy redakcji wschodniosłowiańskich i ich główne cechy; pojęcie języka literackiego i spór o jego początki na Rusi; periodyzacja historii języka rosyjskiego].

2. Źródła poznania historii języka rosyjskiego i metody ich badania [cyrylica i głagolica na obszarze wschodniosłowiańskim → „rusьsky pismeny” wg Istrina/”rosьsky pismeny” wg Georgiewa, „napis gniezdowski” itp. – czyżby protocyrylica?; ważniejsze zabytki piśmiennictwa staroruskiego – podział ze względu na materiał na jakim zostały napisane: rękopisy, gramoty, inskrypcje; podział ze względu na treść i przeznaczenie: zabytki literatury religijnej i świeckiej; zewnętrzna strona tekstów – materiał, zdobnictwo, rodzaje pisma: ustaw, półustaw, skoropis; pojawienie się druku na Rusi i pierwsze teksty drukowane; od cyrylicy do grażdanki – reformy (orto)grafii; przedmiot i typy badań językoznawstwa diachronicznego, dyscypliny badawcze; metody badań historyczno-językowych; chronologizacja zmian językowych].

3. Główne prawa rozwojowe języka ps. i ich odzwierciedlenie we wschodniosłowiańskim systemie wokalicznym i konsonantycznym. Pochodzenie i rozwój wschodniosłowiańskich samogłosek, spółgłosek i grup głosek – epoka przedpiśmienna [prawo i, u, r, k(g)A; zmiany spowodowane prawem korelacji palatalności; przegłos ě ≥ a; zmiany spowodowane prawem wiązania iloczasu z barwą; procesy realizujące prawo sylab otwartych; zanik samogłosek nosowych; zanik joty interwokalicznej, upodobnienia i ściągnięcia samogłosek; kres wschodniosłowiańskiego iloczasu; zanik wschodniosłowiańskich sonantów; wtórne zmiękczenie spółgłosek; rozwój grup typu *ărT–, *–TărT– na obszarze wschodniosłowiańskim a prawo sylab otwartych; zmiany akcentowe i ich związek z intonacją: prawo Fortunatowa-de Saussure’a, prawo Szachmatowa].

4. Cechy fonetyczne dialektu wschodniosłowiańskiego – podsumowanie [cechy wspólne południowo- i wschodniosłowiańskie; cechy wspólne zachodnio- i wschodniosłowiańskie; cechy typowe wschodniosłowiańskie].

5. Zmiany w zakresie samogłosek jerowych. Skutki zaniku i wokalizacji jerów dotyczące systemu wokalicznego i konsonantycznego [pochodzenie samogłosek jerowych i ich miejsce w systemie; słaba i mocna pozycja jerów; losy jerów na obszarze wschodniosłowiańskim; czas i zasięg terytorialny zmian jerowych; opuszczanie jerów słabych, asymilacja, „zwykłe” mieszanie; samogłoski ruchome; odstępstwa od prawa jerowego – wyrównania tematyczne, analogia, wpływ cs.; rozwój napiętych î, ŷ oraz ĭ, ў przed samogłoskami jotowanymi; rozwój i nagłosowego, śródgłosowego oraz występującego na granicy morfemów lub wyrazów; rozwój jerów w sąsiedztwie spółgłosek płynnych: w grupach –TъrT–, –TьrT–, –TъlT–, powstałych na miejscu dawnych sonantów oraz w grupach będących zwykłymi połączeniami spółgłosek płynnych z jerami; zjawisko tzw. II pełnogłosu – mechanizm zmiany, czas i miejsce; wzdłużenie zastępcze; upodobnienia pod względem sposobu artykulacji: udźwięcznienia, ubezdźwięcznienia, stwardnienia, zmiękczenia; upodobnienia pod względem miejsca artykulacji: głównie spółgłosek zębowych do dziąsłowych; odpodobnienia grup spółgłosek zwartych; uproszczenia grup spółgłoskowych; powstanie nowych grup spółgłoskowych, nowych połączeń spółgłosek z jotowanymi i połączeń typu or, ol, er, el między spółgłoskami; powstanie i rozwój tzw. geminat; zanik lub zachowanie sufiksu –l– w part. praet. act. II m. sg.; wykształcenie się opozycji: dźwięczna – bezdźwięczna, twarda – miękka].

6. Tendencja do wyrównań tematu. Przejście ky, gy, xy w ki, gi, xi – tzw. czwarta palatalizacja [wiek i zasięg terytorialny zmiany; związek z zanikiem jerów; podłoże zmiany, świadectwo zabytków staroruskich i rusko-cerkiewnych].

7. Rozwój š, ž, č, šč oraz c [pochodzenie; dyspalatalizacja lub zachowanie miękkości – czas zmian i zróżnicowanie terytorialne, odzwierciedlenie zmian w zabytkach staroruskich oraz we współczesnych wschodniosłowiańskich językach literackich i w gwarach]. 8. Rozwój ě [pochodzenie i zmiany w wymowie – zróżnicowanie czasowe i terytorialne; czynniki wpływające na rozwój ě w poszczególnych gwarach: charakter następującej spółgłoski i/lub miejsce akcentu; odzwierciedlenie zmian w zabytkach staroruskich; kontynuanty ě we współczesnych językach wschodniosłowiańskich; zachowanie jat’ jako znaku graficznego do reformy 1917/1918 r.].

9. Zmiana e w ’o – tzw. ruski przegłos [chronologizacja i uwarunkowania procesu; ograniczenia przejścia e ≥ ’o w rosyjskim języku literackim; inne wyjątki od ruskiego przegłosu; odzwierciedlenie ’o na miejscu e w zabytkach].

10. Redukcja wygłosowych samogłosek nieakcentowanych [wiek zmiany; czynniki sprawcze – częstotliwość użycia, sposób wymowy, znaczenie leksykalno-gramatyczne, analogia; przegląd form gramatycznych, w których samogłoski najczęściej ulegają redukcji].

11. Akanie [definicja – akanie w szerszym i węższym znaczeniu; typy akania: silne, umiarkowane, dysymilatywne, niedysymilatywne, asymilatywne, mieszane; brak akania – okanie; okanie niepełne; poglądy na temat genezy akania: teza redukcyjna, teza o archaiczności akania, teza o bałtyckim pochodzeniu akania, teza o późności akania; przykłady akania w zabytkach staroruskich; akanie jako norma rosyjskiego języka literackiego; wyjątkowe przykłady akania we współczesnej ortografii rosyjskiej; akanie w języku białoruskim].

12. Zmiany historyczne w zakresie rzeczownika [staroruski a staro-cerkiewno-słowiański system deklinacyjny; rozwój kategorii gramatycznych: liczby, przypadka, żywotności (historia liczby podwójnej: przyczyny i czas zaniku, przypadki zastępowania liczby podwójnej mnogą w zabytkach staroruskich, pozostałości dualu we współczesnym języku rosyjskim; historia wołacza: przyczyny i czas zaniku, przypadki zastępowania wołacza mianownikiem w zabytkach staroruskich, pozostałości vocativu w rosyjskim języku literackim; zachowanie wołacza w języku ukraińskim i – częściowo – w białoruskim; narodziny i rozwój kategorii żywotności: przyczyny, kolejne etapy i ich chronologizacja, wyjątki od kategorii żywotności we współczesnym języku rosyjskim); przykłady zmian w poszczególnych typach deklinacyjnych: zmiany wywołane przyczynami fonetycznymi, wpływy wewnątrz- i międzydeklinacyjne, rywalizacja końcówek mianownika i biernika itp.; zmiany w końcówkach liczby pojedynczej; przykłady zjawisk gwarowych w odmianie rzeczownika w liczbie pojedynczej; zmiany w końcówkach liczby mnogiej; przykłady zjawisk gwarowych w odmianie rzeczownika w liczbie mnogiej].

13. Zmiany historyczne w zakresie zaimka [zaimki nierodzajowe – osobowe i zwrotny: formy staroruskie a staro-cerkiewno-słowiańskie, zmiany w zakresie zaimków nierodzajowych; zaimki rodzajowe: formy staroruskie a staro-cerkiewno-słowiańskie, zmiany w zakresie zaimków rodzajowych].

14. Zmiany historyczne w zakresie przymiotnika [staroruskie a staro-cerkiewno-słowiańskie formy przymiotnikowe; główne zmiany i ich przyczyny w odmianie prostej w stopniu równym, w odmianie złożonej w stopniu równym, w formach stopnia wyższego i najwyższego].

15. Zmiany historyczne w zakresie liczebnika [staroruskie a staro-cerkiewno-słowiańskie formy liczebnikowe; zmiany w deklinacji różnych typów liczebnika (główny, porządkowy, zbiorowy, ułamkowy)].

16. Zmiany historyczne w formach czasu teraźniejszego/przyszłego prostego [staroruski a staro-cerkiewno-słowiański system koniugacyjny; zmiany w trybie oznajmującym i rozkazującym; kształtowanie się kategorii aspektu; przykłady zjawisk gwarowych w odmianie czasownika].

17. Zmiany historyczne w formach czasu przeszłego [staroruskie a staro-cerkiewno-słowiańskie formy czasu przeszłego: aorystu, imperfectu, perfectu, plusquamperfectu; staroruski a współczesny rosyjski czas przeszły – przegląd zmian i ich przyczyny].

18. Zmiany historyczne w formach czasu przyszłego złożonego [staroruskie a staro-cerkiewno-słowiańskie futurum I i II; staroruski a współczesny rosyjski czas przyszły – przegląd zmian i ich przyczyny].

19. Zmiany historyczne w nieosobowych formach czasownika. Kategoria strony [staroruskie a staro-cerkiewno-słowiańskie imiesłowy, bezokolicznik i supinum; główne zmiany w zakresie: imiesłowów czynnych i biernych czasu teraźniejszego i przeszłego, infinitivu, supinum; składniowe konstrukcje imiesłowowe; konstrukcje z bezokolicznikiem i supinum; przykłady zjawisk gwarowych w zakresie nieosobowych form czasownika].

Literatura:

a. podstawowa:

1. Galster I., Zarys gramatyki historycznej języka rosyjskiego, Warszawa 1998.

2. Kuraszkiewicz W., Zarys dialektologii wschodniosłowiańskiej z wyborem tekstów gwarowych, Warszawa 1963.

3. Lehr-Spławiński T., Witkowski W., Wybór tekstów do historii języka rosyjskiego, Warszawa 1981.

b. uzupełniająca:

1. Горшковa К. В., Хабургаев Г. А., Историческая грамматика русского языка, Москва 1981.

2. Horodyski B., Podręcznik paleografii ruskiej, Kraków 1951.

3. Иваницкая Е. Н., Кандаурова Т. Н. и др., Сборник упражнений по истории русского языка, Москва 1986 (pozycja dostępna u prowadzącego zajęcia).

4. Moszyński L., Wstęp do filologii słowiańskiej, Warszawa 2006 (szczególnie str.: 40-42, 49-52, 99, 216-217, 356-357, 366-372).

5. Rieger J., Z dziejów języka rosyjskiego, Warszawa 1998.

6. Соболевский А. И., Славяно-русская пaлеография, Leipzig 1970.

7. Содоль Г. В., Историческая грамматика русского языка. Сборник упражнений, Киев 1978.

8. Щепкин В. Н., Русская палеография, Москва 1999.

Metody i kryteria oceniania:

Metody oceniania:

kolokwium pisemne – K_W01, K_W02, K_W03, K_W07, K_W08, K_W13, K_U02, K_U12, K_U21, K_K01

Kryteria oceniania:

zaliczenie na ocenę na podstawie: bieżącego przygotowania się do zajęć [aktywnego udziału w dyskusji na rozpatrywany na zajęciach temat (K_W01, 02, 03, 13, K_U01, 02, K_K01, 05) oraz umiejętności rozwiązywania zadań praktycznych w ramach analizy form wyekscerpowanych z zabytków pochodzących z różnych okresów historii języka rosyjskiego (K_U01, 02, 12, 21, K_K01)]; przygotowania i zaprezentowania referatu na zadany temat [ocenie podlegać będzie strona merytoryczna i formalna – zgodność z tematem, wyczerpanie tematu, jasność wywodu, komunikatywność wypowiedzi, język i styl, strona techniczna] (K_U01, 14, 15); kolokwium pisemnego składającego się z pytań teoretycznych (K_W01, 02, 03, 07, 08, 13, K_K01) i zadań praktycznych (K_U02, 12, 21, K_K01); wymagany próg na ocenę: dostateczną - 60%, dostateczną plus - 70 % , dobrą - 80%, dobrą plus - 90 %, bardzo dobrą - 95%.

Praktyki zawodowe:

Nie dotyczy.

Zajęcia w cyklu "Semestr zimowy 2017/18" (zakończony)

Okres: 2017-10-01 - 2018-02-25
Wybrany podział planu:


powiększ
zobacz plan zajęć
Typ zajęć: Konwersatorium, 30 godzin więcej informacji
Koordynatorzy: Arleta Szulc
Prowadzący grup: (brak danych)
Lista studentów: (nie masz dostępu)
Zaliczenie: Przedmiot - Zaliczenie na ocenę
Konwersatorium - Zaliczenie na ocenę
Skrócony opis:

Zob. "Podstawowe informacje o przedmiocie" (niezależne od cyklu).

Pełny opis:

Zob. "Podstawowe informacje o przedmiocie" (niezależne od cyklu).

Literatura:

Zob. "Podstawowe informacje o przedmiocie" (niezależne od cyklu).

Zajęcia w cyklu "Semestr zimowy 2018/19" (zakończony)

Okres: 2018-10-01 - 2019-02-24
Wybrany podział planu:


powiększ
zobacz plan zajęć
Typ zajęć: Konwersatorium, 30 godzin więcej informacji
Koordynatorzy: Arleta Szulc
Prowadzący grup: (brak danych)
Lista studentów: (nie masz dostępu)
Zaliczenie: Przedmiot - Zaliczenie na ocenę
Konwersatorium - Zaliczenie na ocenę
Skrócony opis:

Zob. "Podstawowe informacje o przedmiocie" (niezależne od cyklu).

Pełny opis:

Zob. "Podstawowe informacje o przedmiocie" (niezależne od cyklu).

Literatura:

Zob. "Podstawowe informacje o przedmiocie" (niezależne od cyklu).

Zajęcia w cyklu "Semestr zimowy 2019/20" (zakończony)

Okres: 2019-10-01 - 2020-02-28
Wybrany podział planu:


powiększ
zobacz plan zajęć
Typ zajęć: Konwersatorium, 30 godzin więcej informacji
Koordynatorzy: Arleta Szulc
Prowadzący grup: (brak danych)
Lista studentów: (nie masz dostępu)
Zaliczenie: Przedmiot - Zaliczenie na ocenę
Konwersatorium - Zaliczenie na ocenę
Skrócony opis:

Zob. "Podstawowe informacje o przedmiocie" (niezależne od cyklu).

Pełny opis:

Zob. "Podstawowe informacje o przedmiocie" (niezależne od cyklu).

Literatura:

Zob. "Podstawowe informacje o przedmiocie" (niezależne od cyklu).

Zajęcia w cyklu "Semestr zimowy 2020/21" (zakończony)

Okres: 2020-10-01 - 2021-02-21
Wybrany podział planu:


powiększ
zobacz plan zajęć
Typ zajęć: Konwersatorium, 30 godzin więcej informacji
Koordynatorzy: Sylwia Skuza, Arleta Szulc
Prowadzący grup: (brak danych)
Lista studentów: (nie masz dostępu)
Zaliczenie: Przedmiot - Zaliczenie na ocenę
Konwersatorium - Zaliczenie na ocenę
Skrócony opis:

Celem kształcenia w ramach konwersatoriów z „Gramatyki historycznej języka rosyjskiego” (II r. lingwistyki stosowanej; studia stacjonarne 1. st.; 30 godz.) jest zdobycie przez studentów podstawowej wiedzy teoretycznej z zakresu fonetyki, morfologii i składni historycznej języka rosyjskiego, a także z dialektologii wschodniosłowiańskiej oraz nabycie umiejętności dokonywania praktycznych analiz tekstów reprezentujących różne okresy w rozwoju języka rosyjskiego pod kątem odzwierciedlonych w nich przemian historyczno-językowych; ponadto zapoznanie się ze społeczno-politycznymi i religijnymi uwarunkowaniami powstania i rozwoju piśmiennictwa wschodniosłowiańskiego (staroruskiego, cerkiewnoruskiego, rosyjskiego); przedmiot kończy się zaliczeniem z oceną, po semestrze 3.

Pełny opis:

Konwersatorium obejmuje następujące zagadnienia:

1. Początki kultury językowej Słowian wschodnich [rozpad ps. wspólnoty językowej i wyłonienie się trzech zespołów języków słowiańskich: zachodniego, wschodniego i południowego; Słowianie wschodni w źródłach starożytnych i w Kronice Nestora; zalążki państwowości staroruskiej; język (s)cs. i język strus.→ kanon a redakcja; zabytek redakcji (staro)ruskiej a zabytek staroruski; typy redakcji wschodniosłowiańskich i ich główne cechy; pojęcie języka literackiego i spór o jego początki na Rusi; periodyzacja historii języka rosyjskiego]. [z]

2. Źródła poznania historii języka rosyjskiego i metody ich badania [cyrylica i głagolica na obszarze wschodniosłowiańskim → „rusьsky pismeny” wg Istrina/”rosьsky pismeny” wg Georgiewa, „napis gniezdowski” itp. – czyżby protocyrylica?; ważniejsze zabytki piśmiennictwa staroruskiego – podział ze względu na materiał na jakim zostały napisane: rękopisy, gramoty, inskrypcje; podział ze względu na treść i przeznaczenie: zabytki literatury religijnej i świeckiej; zewnętrzna strona tekstów – materiał, zdobnictwo, rodzaje pisma: ustaw, półustaw, skoropis; pojawienie się druku na Rusi i pierwsze teksty drukowane; od cyrylicy do grażdanki – reformy (orto)grafii; przedmiot i typy badań językoznawstwa diachronicznego, dyscypliny badawcze; metody badań historyczno-językowych; chronologizacja zmian językowych]. [z]

3. Główne prawa rozwojowe języka ps. i ich odzwierciedlenie we wschodniosłowiańskim systemie wokalicznym i konsonantycznym. Pochodzenie i rozwój wschodniosłowiańskich samogłosek, spółgłosek i grup głosek – epoka przedpiśmienna [prawo i, u, r, k(g)A; zmiany spowodowane prawem korelacji palatalności; przegłos ě ≥ a; zmiany spowodowane prawem wiązania iloczasu z barwą; procesy realizujące prawo sylab otwartych; zanik samogłosek nosowych; zanik joty interwokalicznej, upodobnienia i ściągnięcia samogłosek; kres wschodniosłowiańskiego iloczasu; zanik wschodniosłowiańskich sonantów; wtórne zmiękczenie spółgłosek; rozwój grup typu *ărT–, *–TărT– na obszarze wschodniosłowiańskim a prawo sylab otwartych; zmiany akcentowe i ich związek z intonacją: prawo Fortunatowa-de Saussure’a, prawo Szachmatowa].[z]

4. Cechy fonetyczne dialektu wschodniosłowiańskiego – podsumowanie [cechy wspólne południowo- i wschodniosłowiańskie; cechy wspólne zachodnio- i wschodniosłowiańskie; cechy typowe wschodniosłowiańskie]. [z]

5. Zmiany w zakresie samogłosek jerowych. Skutki zaniku i wokalizacji jerów dotyczące systemu wokalicznego i konsonantycznego [pochodzenie samogłosek jerowych i ich miejsce w systemie; słaba i mocna pozycja jerów; losy jerów na obszarze wschodniosłowiańskim; czas i zasięg terytorialny zmian jerowych; opuszczanie jerów słabych, asymilacja, „zwykłe” mieszanie; samogłoski ruchome; odstępstwa od prawa jerowego – wyrównania tematyczne, analogia, wpływ cs.; rozwój napiętych î, ŷ oraz ĭ, ў przed samogłoskami jotowanymi; rozwój i nagłosowego, śródgłosowego oraz występującego na granicy morfemów lub wyrazów; rozwój jerów w sąsiedztwie spółgłosek płynnych: w grupach –TъrT–, –TьrT–, –TъlT–, powstałych na miejscu dawnych sonantów oraz w grupach będących zwykłymi połączeniami spółgłosek płynnych z jerami; zjawisko tzw. II pełnogłosu – mechanizm zmiany, czas i miejsce; wzdłużenie zastępcze; upodobnienia pod względem sposobu artykulacji: udźwięcznienia, ubezdźwięcznienia, stwardnienia, zmiękczenia; upodobnienia pod względem miejsca artykulacji: głównie spółgłosek zębowych do dziąsłowych; odpodobnienia grup spółgłosek zwartych; uproszczenia grup spółgłoskowych; powstanie nowych grup spółgłoskowych, nowych połączeń spółgłosek z jotowanymi i połączeń typu or, ol, er, el między spółgłoskami; powstanie i rozwój tzw. geminat; zanik lub zachowanie sufiksu –l– w part. praet. act. II m. sg.; wykształcenie się opozycji: dźwięczna – bezdźwięczna, twarda – miękka]. [s]

6. Tendencja do wyrównań tematu. Przejście ky, gy, xy w ki, gi, xi – tzw. czwarta palatalizacja [wiek i zasięg terytorialny zmiany; związek z zanikiem jerów; podłoże zmiany, świadectwo zabytków staroruskich i rusko-cerkiewnych]. [s]

7. Rozwój š, ž, č, šč oraz c [pochodzenie; dyspalatalizacja lub zachowanie miękkości – czas zmian i zróżnicowanie terytorialne, odzwierciedlenie zmian w zabytkach staroruskich oraz we współczesnych wschodniosłowiańskich językach literackich i w gwarach]. [s]

8. Rozwój ě [pochodzenie i zmiany w wymowie – zróżnicowanie czasowe i terytorialne; czynniki wpływające na rozwój ě w poszczególnych gwarach: charakter następującej spółgłoski i/lub miejsce akcentu; odzwierciedlenie zmian w zabytkach staroruskich; kontynuanty ě we współczesnych językach wschodniosłowiańskich; zachowanie jat’ jako znaku graficznego do reformy 1917/1918 r.]. [s]

9. Zmiana e w ’o – tzw. ruski przegłos [chronologizacja i uwarunkowania procesu; ograniczenia przejścia e ≥ ’o w rosyjskim języku literackim; inne wyjątki od ruskiego przegłosu; odzwierciedlenie ’o na miejscu e w zabytkach]. [s]

10. Redukcja wygłosowych samogłosek nieakcentowanych [wiek zmiany; czynniki sprawcze – częstotliwość użycia, sposób wymowy, znaczenie leksykalno-gramatyczne, analogia; przegląd form gramatycznych, w których samogłoski najczęściej ulegają redukcji]. [z]

11. Akanie [definicja – akanie w szerszym i węższym znaczeniu; typy akania: silne, umiarkowane, dysymilatywne, niedysymilatywne, asymilatywne, mieszane; brak akania – okanie; okanie niepełne; poglądy na temat genezy akania: teza redukcyjna, teza o archaiczności akania, teza o bałtyckim pochodzeniu akania, teza o późności akania; przykłady akania w zabytkach staroruskich; akanie jako norma rosyjskiego języka literackiego; wyjątkowe przykłady akania we współczesnej ortografii rosyjskiej; akanie w języku białoruskim]. [z]

12. Zmiany historyczne w zakresie rzeczownika [staroruski a staro-cerkiewno-słowiański system deklinacyjny; rozwój kategorii gramatycznych: liczby, przypadka, żywotności (historia liczby podwójnej: przyczyny i czas zaniku, przypadki zastępowania liczby podwójnej mnogą w zabytkach staroruskich, pozostałości dualu we współczesnym języku rosyjskim; historia wołacza: przyczyny i czas zaniku, przypadki zastępowania wołacza mianownikiem w zabytkach staroruskich, pozostałości vocativu w rosyjskim języku literackim; zachowanie wołacza w języku ukraińskim i – częściowo – w białoruskim; narodziny i rozwój kategorii żywotności: przyczyny, kolejne etapy i ich chronologizacja, wyjątki od kategorii żywotności we współczesnym języku rosyjskim); przykłady zmian w poszczególnych typach deklinacyjnych: zmiany wywołane przyczynami fonetycznymi, wpływy wewnątrz- i międzydeklinacyjne, rywalizacja końcówek mianownika i biernika itp.; zmiany w końcówkach liczby pojedynczej; przykłady zjawisk gwarowych w odmianie rzeczownika w liczbie pojedynczej; zmiany w końcówkach liczby mnogiej; przykłady zjawisk gwarowych w odmianie rzeczownika w liczbie mnogiej]. [s]

13. Zmiany historyczne w zakresie zaimka [zaimki nierodzajowe – osobowe i zwrotny: formy staroruskie a staro-cerkiewno-słowiańskie, zmiany w zakresie zaimków nierodzajowych; zaimki rodzajowe: formy staroruskie a staro-cerkiewno-słowiańskie, zmiany w zakresie zaimków rodzajowych]. [s]

14. Zmiany historyczne w zakresie przymiotnika [staroruskie a staro-cerkiewno-słowiańskie formy przymiotnikowe; główne zmiany i ich przyczyny w odmianie prostej w stopniu równym, w odmianie złożonej w stopniu równym, w formach stopnia wyższego i najwyższego]. [s]

15. Zmiany historyczne w zakresie liczebnika [staroruskie a staro-cerkiewno-słowiańskie formy liczebnikowe; zmiany w deklinacji różnych typów liczebnika (główny, porządkowy, zbiorowy, ułamkowy)]. [s]

16. Zmiany historyczne w formach czasu teraźniejszego/przyszłego prostego [staroruski a staro-cerkiewno-słowiański system koniugacyjny; zmiany w trybie oznajmującym i rozkazującym; kształtowanie się kategorii aspektu; przykłady zjawisk gwarowych w odmianie czasownika]. [s]

17. Zmiany historyczne w formach czasu przeszłego [staroruskie a staro-cerkiewno-słowiańskie formy czasu przeszłego: aorystu, imperfectu, perfectu, plusquamperfectu; staroruski a współczesny rosyjski czas przeszły – przegląd zmian i ich przyczyny]. [s]

18. Zmiany historyczne w formach czasu przyszłego złożonego [staroruskie a staro-cerkiewno-słowiańskie futurum I i II; staroruski a współczesny rosyjski czas przyszły – przegląd zmian i ich przyczyny]. [s]

19. Zmiany historyczne w nieosobowych formach czasownika. Kategoria strony [staroruskie a staro-cerkiewno-słowiańskie imiesłowy, bezokolicznik i supinum; główne zmiany w zakresie: imiesłowów czynnych i biernych czasu teraźniejszego i przeszłego, infinitivu, supinum; składniowe konstrukcje imiesłowowe; konstrukcje z bezokolicznikiem i supinum; przykłady zjawisk gwarowych w zakresie nieosobowych form czasownika]. [z]

[s] - preferowana (wynikająca z konieczności przeprowadzania przez studentów w ramach tej części zajęć konwersatoryjnych praktycznych analiz na żywo, pod bezpośrednim kierunkiem prowadzącego) forma stacjonarna; potrzebny materiał teoretyczny mógłby być przekazywany każdorazowo, z odpowiednim wyprzedzeniem poświęconych konkretnym analizom praktycznym zajęć stacjonarnych, zdalnie; w zależności od sytuacji dopuszcza się również, raczej częściową niż całkowitą, formę zdalną (tj. wymianę między blokami zajęć zdalnych i stacjonarnych);

[z] - możliwa (z uwagi na teoretyczny charakter tej części zajęć konwersatoryjnych) forma zdalna (z wykorzystaniem platformy Moodle/MS Teams).

Por. Wariant A oraz Wariant B i Wariant C, [w:] Zajęcia: Konwersatorium - Informacje wspólne dla wszystkich grup - Zakres tematów.

UWAGA! W cyklu 2020/2021Z obowiązuje Wariant D, tj. wszystkie konwersatoria z przedmiotu będą odbywały się zdalnie.

Literatura:

a. podstawowa:

1. Galster I., Zarys gramatyki historycznej języka rosyjskiego, Warszawa 1998.

2. Kuraszkiewicz W., Zarys dialektologii wschodniosłowiańskiej z wyborem tekstów gwarowych, Warszawa 1963.

3. Lehr-Spławiński T., Witkowski W., Wybór tekstów do historii języka rosyjskiego, Warszawa 1981.

b. uzupełniająca:

1. Горшковa К. В., Хабургаев Г. А., Историческая грамматика русского языка, Москва 1981.

2. Horodyski B., Podręcznik paleografii ruskiej, Kraków 1951.

3. Иваницкая Е. Н., Кандаурова Т. Н. и др., Сборник упражнений по истории русского языка, Москва 1986 (pozycja dostępna u prowadzącego zajęcia).

4. Moszyński L., Wstęp do filologii słowiańskiej, Warszawa 2006 (szczególnie str.: 40-42, 49-52, 99, 216-217, 356-357, 366-372).

5. Rieger J., Z dziejów języka rosyjskiego, Warszawa 1998.

6. Соболевский А. И., Славяно-русская пaлеография, Leipzig 1970.

7. Содоль Г. В., Историческая грамматика русского языка. Сборник упражнений, Киев 1978.

8. Щепкин В. Н., Русская палеография, Москва 1999.

Zajęcia w cyklu "Semestr zimowy 2021/22" (jeszcze nie rozpoczęty)

Okres: 2021-10-01 - 2022-02-27
Wybrany podział planu:


powiększ
zobacz plan zajęć
Typ zajęć: Konwersatorium, 30 godzin więcej informacji
Koordynatorzy: Sylwia Skuza, Arleta Szulc
Prowadzący grup: Arleta Szulc
Lista studentów: (nie masz dostępu)
Zaliczenie: Przedmiot - Zaliczenie na ocenę
Konwersatorium - Zaliczenie na ocenę
Skrócony opis:

Celem kształcenia w ramach konwersatoriów z „Gramatyki historycznej języka rosyjskiego” (II r. lingwistyki stosowanej; studia stacjonarne 1. st.; 30 godz.) jest zdobycie przez studentów podstawowej wiedzy teoretycznej z zakresu fonetyki, morfologii i składni historycznej języka rosyjskiego, a także z dialektologii wschodniosłowiańskiej oraz nabycie umiejętności dokonywania praktycznych analiz tekstów reprezentujących różne okresy w rozwoju języka rosyjskiego pod kątem odzwierciedlonych w nich przemian historyczno-językowych; ponadto zapoznanie się ze społeczno-politycznymi i religijnymi uwarunkowaniami powstania i rozwoju piśmiennictwa wschodniosłowiańskiego (staroruskiego, cerkiewnoruskiego, rosyjskiego); przedmiot kończy się zaliczeniem z oceną, po semestrze 3.

Pełny opis:

Konwersatorium obejmuje następujące zagadnienia:

1. Początki kultury językowej Słowian wschodnich [rozpad ps. wspólnoty językowej i wyłonienie się trzech zespołów języków słowiańskich: zachodniego, wschodniego i południowego; Słowianie wschodni w źródłach starożytnych i w Kronice Nestora; zalążki państwowości staroruskiej; język (s)cs. i język strus.→ kanon a redakcja; zabytek redakcji (staro)ruskiej a zabytek staroruski; typy redakcji wschodniosłowiańskich i ich główne cechy; pojęcie języka literackiego i spór o jego początki na Rusi; periodyzacja historii języka rosyjskiego]. [z]

2. Źródła poznania historii języka rosyjskiego i metody ich badania [cyrylica i głagolica na obszarze wschodniosłowiańskim → „rusьsky pismeny” wg Istrina/”rosьsky pismeny” wg Georgiewa, „napis gniezdowski” itp. – czyżby protocyrylica?; ważniejsze zabytki piśmiennictwa staroruskiego – podział ze względu na materiał na jakim zostały napisane: rękopisy, gramoty, inskrypcje; podział ze względu na treść i przeznaczenie: zabytki literatury religijnej i świeckiej; zewnętrzna strona tekstów – materiał, zdobnictwo, rodzaje pisma: ustaw, półustaw, skoropis; pojawienie się druku na Rusi i pierwsze teksty drukowane; od cyrylicy do grażdanki – reformy (orto)grafii; przedmiot i typy badań językoznawstwa diachronicznego, dyscypliny badawcze; metody badań historyczno-językowych; chronologizacja zmian językowych]. [z]

3. Główne prawa rozwojowe języka ps. i ich odzwierciedlenie we wschodniosłowiańskim systemie wokalicznym i konsonantycznym. Pochodzenie i rozwój wschodniosłowiańskich samogłosek, spółgłosek i grup głosek – epoka przedpiśmienna [prawo i, u, r, k(g)A; zmiany spowodowane prawem korelacji palatalności; przegłos ě ≥ a; zmiany spowodowane prawem wiązania iloczasu z barwą; procesy realizujące prawo sylab otwartych; zanik samogłosek nosowych; zanik joty interwokalicznej, upodobnienia i ściągnięcia samogłosek; kres wschodniosłowiańskiego iloczasu; zanik wschodniosłowiańskich sonantów; wtórne zmiękczenie spółgłosek; rozwój grup typu *ărT–, *–TărT– na obszarze wschodniosłowiańskim a prawo sylab otwartych; zmiany akcentowe i ich związek z intonacją: prawo Fortunatowa-de Saussure’a, prawo Szachmatowa].[z]

4. Cechy fonetyczne dialektu wschodniosłowiańskiego – podsumowanie [cechy wspólne południowo- i wschodniosłowiańskie; cechy wspólne zachodnio- i wschodniosłowiańskie; cechy typowe wschodniosłowiańskie]. [z]

5. Zmiany w zakresie samogłosek jerowych. Skutki zaniku i wokalizacji jerów dotyczące systemu wokalicznego i konsonantycznego [pochodzenie samogłosek jerowych i ich miejsce w systemie; słaba i mocna pozycja jerów; losy jerów na obszarze wschodniosłowiańskim; czas i zasięg terytorialny zmian jerowych; opuszczanie jerów słabych, asymilacja, „zwykłe” mieszanie; samogłoski ruchome; odstępstwa od prawa jerowego – wyrównania tematyczne, analogia, wpływ cs.; rozwój napiętych î, ŷ oraz ĭ, ў przed samogłoskami jotowanymi; rozwój i nagłosowego, śródgłosowego oraz występującego na granicy morfemów lub wyrazów; rozwój jerów w sąsiedztwie spółgłosek płynnych: w grupach –TъrT–, –TьrT–, –TъlT–, powstałych na miejscu dawnych sonantów oraz w grupach będących zwykłymi połączeniami spółgłosek płynnych z jerami; zjawisko tzw. II pełnogłosu – mechanizm zmiany, czas i miejsce; wzdłużenie zastępcze; upodobnienia pod względem sposobu artykulacji: udźwięcznienia, ubezdźwięcznienia, stwardnienia, zmiękczenia; upodobnienia pod względem miejsca artykulacji: głównie spółgłosek zębowych do dziąsłowych; odpodobnienia grup spółgłosek zwartych; uproszczenia grup spółgłoskowych; powstanie nowych grup spółgłoskowych, nowych połączeń spółgłosek z jotowanymi i połączeń typu or, ol, er, el między spółgłoskami; powstanie i rozwój tzw. geminat; zanik lub zachowanie sufiksu –l– w part. praet. act. II m. sg.; wykształcenie się opozycji: dźwięczna – bezdźwięczna, twarda – miękka]. [s]

6. Tendencja do wyrównań tematu. Przejście ky, gy, xy w ki, gi, xi – tzw. czwarta palatalizacja [wiek i zasięg terytorialny zmiany; związek z zanikiem jerów; podłoże zmiany, świadectwo zabytków staroruskich i rusko-cerkiewnych]. [s]

7. Rozwój š, ž, č, šč oraz c [pochodzenie; dyspalatalizacja lub zachowanie miękkości – czas zmian i zróżnicowanie terytorialne, odzwierciedlenie zmian w zabytkach staroruskich oraz we współczesnych wschodniosłowiańskich językach literackich i w gwarach]. [s]

8. Rozwój ě [pochodzenie i zmiany w wymowie – zróżnicowanie czasowe i terytorialne; czynniki wpływające na rozwój ě w poszczególnych gwarach: charakter następującej spółgłoski i/lub miejsce akcentu; odzwierciedlenie zmian w zabytkach staroruskich; kontynuanty ě we współczesnych językach wschodniosłowiańskich; zachowanie jat’ jako znaku graficznego do reformy 1917/1918 r.]. [s]

9. Zmiana e w ’o – tzw. ruski przegłos [chronologizacja i uwarunkowania procesu; ograniczenia przejścia e ≥ ’o w rosyjskim języku literackim; inne wyjątki od ruskiego przegłosu; odzwierciedlenie ’o na miejscu e w zabytkach]. [s]

10. Redukcja wygłosowych samogłosek nieakcentowanych [wiek zmiany; czynniki sprawcze – częstotliwość użycia, sposób wymowy, znaczenie leksykalno-gramatyczne, analogia; przegląd form gramatycznych, w których samogłoski najczęściej ulegają redukcji]. [z]

11. Akanie [definicja – akanie w szerszym i węższym znaczeniu; typy akania: silne, umiarkowane, dysymilatywne, niedysymilatywne, asymilatywne, mieszane; brak akania – okanie; okanie niepełne; poglądy na temat genezy akania: teza redukcyjna, teza o archaiczności akania, teza o bałtyckim pochodzeniu akania, teza o późności akania; przykłady akania w zabytkach staroruskich; akanie jako norma rosyjskiego języka literackiego; wyjątkowe przykłady akania we współczesnej ortografii rosyjskiej; akanie w języku białoruskim]. [z]

12. Zmiany historyczne w zakresie rzeczownika [staroruski a staro-cerkiewno-słowiański system deklinacyjny; rozwój kategorii gramatycznych: liczby, przypadka, żywotności (historia liczby podwójnej: przyczyny i czas zaniku, przypadki zastępowania liczby podwójnej mnogą w zabytkach staroruskich, pozostałości dualu we współczesnym języku rosyjskim; historia wołacza: przyczyny i czas zaniku, przypadki zastępowania wołacza mianownikiem w zabytkach staroruskich, pozostałości vocativu w rosyjskim języku literackim; zachowanie wołacza w języku ukraińskim i – częściowo – w białoruskim; narodziny i rozwój kategorii żywotności: przyczyny, kolejne etapy i ich chronologizacja, wyjątki od kategorii żywotności we współczesnym języku rosyjskim); przykłady zmian w poszczególnych typach deklinacyjnych: zmiany wywołane przyczynami fonetycznymi, wpływy wewnątrz- i międzydeklinacyjne, rywalizacja końcówek mianownika i biernika itp.; zmiany w końcówkach liczby pojedynczej; przykłady zjawisk gwarowych w odmianie rzeczownika w liczbie pojedynczej; zmiany w końcówkach liczby mnogiej; przykłady zjawisk gwarowych w odmianie rzeczownika w liczbie mnogiej]. [s]

13. Zmiany historyczne w zakresie zaimka [zaimki nierodzajowe – osobowe i zwrotny: formy staroruskie a staro-cerkiewno-słowiańskie, zmiany w zakresie zaimków nierodzajowych; zaimki rodzajowe: formy staroruskie a staro-cerkiewno-słowiańskie, zmiany w zakresie zaimków rodzajowych]. [s]

14. Zmiany historyczne w zakresie przymiotnika [staroruskie a staro-cerkiewno-słowiańskie formy przymiotnikowe; główne zmiany i ich przyczyny w odmianie prostej w stopniu równym, w odmianie złożonej w stopniu równym, w formach stopnia wyższego i najwyższego]. [s]

15. Zmiany historyczne w zakresie liczebnika [staroruskie a staro-cerkiewno-słowiańskie formy liczebnikowe; zmiany w deklinacji różnych typów liczebnika (główny, porządkowy, zbiorowy, ułamkowy)]. [s]

16. Zmiany historyczne w formach czasu teraźniejszego/przyszłego prostego [staroruski a staro-cerkiewno-słowiański system koniugacyjny; zmiany w trybie oznajmującym i rozkazującym; kształtowanie się kategorii aspektu; przykłady zjawisk gwarowych w odmianie czasownika]. [s]

17. Zmiany historyczne w formach czasu przeszłego [staroruskie a staro-cerkiewno-słowiańskie formy czasu przeszłego: aorystu, imperfectu, perfectu, plusquamperfectu; staroruski a współczesny rosyjski czas przeszły – przegląd zmian i ich przyczyny]. [s]

18. Zmiany historyczne w formach czasu przyszłego złożonego [staroruskie a staro-cerkiewno-słowiańskie futurum I i II; staroruski a współczesny rosyjski czas przyszły – przegląd zmian i ich przyczyny]. [s]

19. Zmiany historyczne w nieosobowych formach czasownika. Kategoria strony [staroruskie a staro-cerkiewno-słowiańskie imiesłowy, bezokolicznik i supinum; główne zmiany w zakresie: imiesłowów czynnych i biernych czasu teraźniejszego i przeszłego, infinitivu, supinum; składniowe konstrukcje imiesłowowe; konstrukcje z bezokolicznikiem i supinum; przykłady zjawisk gwarowych w zakresie nieosobowych form czasownika]. [z]

[s] - preferowana (wynikająca z konieczności przeprowadzania przez studentów w ramach tej części zajęć konwersatoryjnych praktycznych analiz na żywo, pod bezpośrednim kierunkiem prowadzącego) forma stacjonarna; potrzebny materiał teoretyczny mógłby być przekazywany każdorazowo, z odpowiednim wyprzedzeniem poświęconych konkretnym analizom praktycznym zajęć stacjonarnych, zdalnie; w zależności od sytuacji dopuszcza się również, raczej częściową niż całkowitą, formę zdalną (tj. wymianę między blokami zajęć zdalnych i stacjonarnych);

[z] - możliwa (z uwagi na teoretyczny charakter tej części zajęć konwersatoryjnych) forma zdalna (z wykorzystaniem platformy Moodle/MS Teams).

Por. Wariant A oraz Wariant B i Wariant C, [w:] Zajęcia: Konwersatorium - Informacje wspólne dla wszystkich grup - Zakres tematów.

UWAGA! W cyklu 2020/2021Z obowiązuje Wariant D, tj. wszystkie konwersatoria z przedmiotu będą odbywały się zdalnie.

Literatura:

a. podstawowa:

1. Galster I., Zarys gramatyki historycznej języka rosyjskiego, Warszawa 1998.

2. Kuraszkiewicz W., Zarys dialektologii wschodniosłowiańskiej z wyborem tekstów gwarowych, Warszawa 1963.

3. Lehr-Spławiński T., Witkowski W., Wybór tekstów do historii języka rosyjskiego, Warszawa 1981.

b. uzupełniająca:

1. Горшковa К. В., Хабургаев Г. А., Историческая грамматика русского языка, Москва 1981.

2. Horodyski B., Podręcznik paleografii ruskiej, Kraków 1951.

3. Иваницкая Е. Н., Кандаурова Т. Н. и др., Сборник упражнений по истории русского языка, Москва 1986 (pozycja dostępna u prowadzącego zajęcia).

4. Moszyński L., Wstęp do filologii słowiańskiej, Warszawa 2006 (szczególnie str.: 40-42, 49-52, 99, 216-217, 356-357, 366-372).

5. Rieger J., Z dziejów języka rosyjskiego, Warszawa 1998.

6. Соболевский А. И., Славяно-русская пaлеография, Leipzig 1970.

7. Содоль Г. В., Историческая грамматика русского языка. Сборник упражнений, Киев 1978.

8. Щепкин В. Н., Русская палеография, Москва 1999.

Opisy przedmiotów w USOS i USOSweb są chronione prawem autorskim.
Właścicielem praw autorskich jest Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu.